مصاحبه اقاي عيدي مراد با مجله بانكداري الكترونيك در زمينه فين تك

    بررسي وضعيت سرمايه گذاري‌هاي انجام شده در حوزه فين تك در كشور و مقايسه با دنيا: 

    فين تك (FinTech) يا فناوري مالي (Financial Technology) به مجموعه‌اي از كسب و كارها گفته مي‌شود كه به بهره‌گيري از توان نرم افزاري و سخت افزاري مبتني بر فناوري‌هاي پيشرفته، به ارائه خدمات مالي نوآورانه مي‌پردازند. به عبارت ديگر فناوري مالي يعني نوآوري در خدمات مالي با كمك تكنولوژي.

    براي مقايسه وضعيت سرمايه گذاري در اين حوزه در كشور و مقايسه با دنيا، ابتدا نگاهي به سرمايه گذاري‌هاي انجام شده در دنيا داشته باشيم:

     

     

     

     

    سرمايه‌گذاري جهاني در فناوري مالي بين سال‌هاي 2008 تا 2014 بيش از 12 برابر شده و از 930 ميليون دلار به بيش از 12 ميليارد دلار افزايش داشته است. بر اساس اعلام شهرداري لندن بيش از 40 درصد از نيروي کار پايتخت بريتانيا در حوزه خدمات فناوري و مالي شاغل‌اند. شرکت‌هاي فندينگ سيرکل (FundingCircle)، ناتمگ (Nutmeg)  و ترانسفروايز (TransferWise)  از شرکت‌هاي مهم ارائه خدمات فناوري مالي در لندن هستند.

    در اتحاديه اروپا در سال 2014 حدود 5/1 ميليارد دلار در شرکت‌هاي فعال در فناوري مالي سرمايه‌گذاري شد که شرکت‌هاي فعال در لندن مقصد بيش از 539 ميليون دلار  از اين پول‌ها بوده است و 306 ميليون دلار سهم شرکت‌هاي آمستردامي بود و 266 ميليون دلار در کمپاني‌هاي خدمات مالي در استکهلم سوئد سرمايه‌گذاري شده است. بعد از لندن پايتخت سوئد بالاترين ميزان سرمايه‌گذاري مالي را در کل اتحاديه اروپا دارد. در ايالات متحده آمريکا هم فناوري مالي رشد خوبي داشته و شرکت‌هاي معروفي مانند آيايايکس (IEX)، ماني نت (Money.net)، اسکوئر (Square) در اين زمينه فعال‌اند.

    در حوزه آسيا و اقيانوسيه پيشرفت‌ها در اين زمينه شامل ايجاد يک مرکز خدمات مالي در سيدني و يک آزمايشگاه فناوري خدمات مالي در هنگ کنگ است. از ديدگاه تحقيقات آکادميک در زمينه فناوري مالي، انجمن علمي داده‌هاي مالي توسط تعدادي از فعالان دانشگاهي در حوزه‌هاي هوش مصنوعي، يادگيري ماشيني و فناوري پروسه درک زبان پايه‌گذاري شده است. اين انجمن با هدف ايجاد يک بستر پژوهشي در زمينه تحقيقات علوم کامپيوتر و آمار سرمايه‌گذاري ايجاد شده است. از ديدگاه اقتصادي شرکت فناوري مالي وارتن (Wharton) در دانشکده وارتن دانشگاه پنسيلوانيا در اکتبر سال 2014 با هدف ارتباط نوآوران، پژوهش‌گران و دانشگاهيان با فعالان اين صنعت ايجاد شد.

    سرمايه گذاري هاي اصلي در دنيا، در دسته بندي هاي زير صورت مي گيرد:

    • پردازش اطلاعات و مدل هاي پيش بيني بر اساس اطلاعات
    • خدمات حوزه موبايل و پرداخت
    • مديريت ريسک
    • امنيت
    • زيرساخت
    • سرمايه گذاري جمعي (Crowdfunding)
    • پرداخت وام فرد به فرد (P2P Lending) .

    در ايران نيز براي سرمايه گذاري در حوزه فين تك از چند سال قبل توسط برخي شركتها آغاز شده است. از جمله شركتهايي كه تلاش كرده‌اند در اين زمينه گام بردارند ميتوان از فناپ، خدمات انفورماتيك، ارتباط فردا، توسن نام برد. بنظر مي‌آيد بدليل عدم انتشار ميزان سرمايه گذاري و يا حتي انعكاس تلاشهاي انجام شده در اين زمينه در كشور نتوان به آمار مقرون به صحتي در مورد سرمايه گذاري‌هاي انجام شده در فين تك در كشور اشاره كرد. ولي آنچه از همين بخش از فعاليتهايي كه ذكر مي شود ميتوان نتيجه گرفت اينست كه فعاليتها در اين زمينه در مقايسه با آنچه كه بالقوه ميتوان انجام داد ناچيز مي باشد. از جمله موارد سرمايه­گذاري­هاي انجام شده در ايران مي­توان به تشكيل شركت­هاي شتاب­دهنده (10مورد) براي پرورش ايده­هاي نوپا در عرصه فين­تك، ايجاد بورس ايده و همچنين ايجاد شركت­هاي سرمايه­گذاري خطر پذير (3- 2مورد) و صندوق­هاي سرمايه­گذاري خطر پذير اشاره كرد (5 مورد).


    فرصتهاي موجود سرمايه گذاري در فين تك ايران 

    وجود زمينه‌هاي مناسب در ايران اعم از وجود نيروي کار مستعد، نياز حوزه مالي و تغيير و تحولات ناشي از دوران پساتحريم، شرايط مناسبي جهت توسعه در اين زمينه بوجود آورده است. با وجود فعاليتهايي كه در اين زمينه در شركتهاي مختلف بويژه در بخش خصوصي مشاهده کرد، اين آغاز راه است و ميتوان ظرفيت بالايي جهت توسعه و ارزش آفريني در اين زمينه براي ايران ارزيابي کرد. با توجه به اين زمينه‌ها، بنظر ميرسد لازم است نهادهاي فعال در بازار مالي بايد تاسيس کسب و کارهاي مرتبط با تکنولوژي مالي را با استفاده از متخصصان داخلي و بهره گيري از تجارب خارجي آغاز کنند. دوران پيش رو، براي بازار سرمايه امکان استفاده از تجارب و سرمايه خارجي را ايجاد مي کند که بايد با برنامه ريزي سريع جهت استفاده بهينه از آن آماده بود.

    در ايران با توجه به سابقه محدود پرداختن به موضوع فين­تك، تقريباً در كليه عرصه­هاي كاربرد تكنولوژي در خدمات مالي نظير پرداخت­هاي فرد به فرد، وام­هاي فرد به فرد، تامين مالي از طريق منابع خرد، وام­هاي خرد، كيف پول، مشاوره سرمايه­گذاري، امنيت تراكنش­هاي مالي، تحليل داده­ها و مدل­هاي پيش­بيني و مديريت حساب­هاي شخصي زمينه فعاليت وجود دارد.

    چالش‌ها و موانع سرمايه گذاري در حوزه فناوري اطلاعات كشور (قانوني، محيط كسب و كار و ...) 

    بنظر ميرسد منظور چالشها و موانع سرمايه گذاري در حوزه فناوري مالي يا فين تك باشد و نه حوزه كلي فناوري اطلاعات. اگر اين برداشت درست باشد در پاسخ ميتوان گفت كه بديهي است فين تك هم مانند هر موضوع جديد سرمايه گذاري با ريسك‌هاي خاص خود همراه است. بويژه كه تجربه اجرايي و عملي خاصي با توجه به عدم وجود ارتباط بين داخل و خارج از كشور نيز وجود ندارد. اما در مجموع ميتوان گفت اولين چالش در اين زمينه به ميزان كم ريسك پذيري در شركتها و سرمايه گذاران اين حوزه مربوط ميشود. در ابعاد قانوني  موانع به مراتب بيشتر است هرچند شايد در نگاه اول رفع اين موانع بنظر امر دشواري به شمار نيايد. از جمله اين چالشها و موانع قانوني ميتوان به موضوع تعيين كارمزد نظام پرداخت اشاره كرد. شركتهاي فين تك در خارج از كشور سودآوري خود را با دريافت كارمزد خدمات مالي تضمين مي كنند اما در ايران اين كارمزدها نه در شرايط تعيين ميزان ريالي و نه در تعيين شرايط دريافت و تعيين منشا پرداخت نميتواند در اختيار اين شركتها قرار گيرد. در حال حاضر كارمزد را بانك مركزي تعيين و بانكها پرداخت مي كنند برخلاف رويه مرسوم دنيا كه دريافت كنندگان خدمات ملزم به پرداخت كارمزد هستند در ايران اين بانكها هستند كه كارمزد را تحت عناوين ديگر از مشتريان دريافت و به شركتهاي مربوطه پرداخت مي كنند.

    در نگاه كلي­تر چالش­ها و موانع سرمايه­گذاري در حوزه فين­تك را مي­توان در قالب موارد زير دسته بندي كرد:

    كمبود/ نبود نهادهاي مختلف در زنجيره ارزش توليد، پرورش و تجاري سازي ايده­ها. مثلاً كمبود تعداد ايده­هاي شناسايي شده در سال يا كمبود تعداد شركت­هاي شتاب­دهنده­ها

    نبود مقررات تسهيل كننده در راستاي فعاليت فين­تك­ها در شبكه بانكي كشور. مقررات خيلي سخت مانع از بروز ايده­هاي جديد شده است و بهتر است بانك مركزي در اين زمينه با تصويب مقررات جديد زمينه فعاليت فين­تك­ها را بازتر كند.

    • كمبود/ نبود مكانيزم­ها يا بازار مناسب براي قيمت­گذاري ايده­ها كه تجارت در اين زمينه را با دشواري مواجه كرده است. اميد است با بهبود عملكرد بورس ايده و هم چنين تجارب بيشتر در قيمت گذاري ايده­ ها و طرح­هاي فناورانه اين موضوع تسهيل شود.
    • نبود قوانين حمايتي در زمينه مالكيت فكري ايده­هاي فين­تك كه سرمايه­ گذاري در اين حوزه را با خطرات زيادي همراه مي­كند.
    • ضعف فين­تك­ها از نظر نداشتن ايده كسب و كاري مناسب به منظور ارائه ايده­ هاي كاربردي
    • نقص زير ساخت­هاي فني  بانك­ها و نظام پرداخت از نظر اينكه API­هاي كافي، متنوع و استاندارد براي كار توسط فين­تك­ها در آن­ها ارائه نمي­شود و همين موضوع باعث كاهش تعداد ايده ­ها مي­گردد.

    تسهيلات و زمينه هاي حمايتي موجود در حوزه سرمايه گذاري فين تك و ارزيابي اثربخشي آنها

    حركت­هاي خوبي در زمينه تشويق سرمايه­گذاري در حوزه فين­تك در كشور انجام شده كه با تداوم آنها زمينه بروز خدمات مالي جديد با كمك تكنولوژي فراهم خواهد شد. از جمله مي­توان به موارد زير اشاره كرد:

    • تشكيل صندوق­هاي سرمايه­گذاري خطر پذير كه اخيراً به 5 مورد از آنها تحت نظارت سازمان بورس اوراق بهادار موافقت اصولي ارائه شد كه سرمايه­گذاري در حوزه فين­تك را مي­تواند قاعده­مند كرده و ريسك­هاي اين حوزه را به نحو مناسبي مديريت كند.
    • اقبال عمومي شركت­هاي بزرگ IT و بانك­ها در جهت تشكيل شركت­هاي سرمايه­گذاري خطر پذير (VC) زمينه را براي بروز فين­تك­هاي جديد و دسترسي به سرمايه­هاي كافي فراهم مي­كند.
    • قانون حمايت از شركت­هاي دانش بنيان زمينه را براي كاهش هزينه­ها و استفاده از تسهيلات مناسب توسط فين­تك­ها را فراهم مي­كند.
    • تشكيل بورس ايده زمينه را براي تجاري­سازي ايده­هاي فين­تك و تسهيل قيمت­گذاري دارائي­هاي فكري فراهم خواهد كرد.

     

    نقش سرمايه گذاري خطرپذير در توسعه فين تك و ارزيابي وضعيت فعلي كشور در اين زمينه 

    سرمايه‌گذاران خطرپذير (Venture Capital) سهام شرکت‌هاي نوپايي را مي‌خرند که مراحل رشد را طي کرده‌اند، بنابراين روي «ايده» يا «طرح» سرمايه‌گذاري نمي‌کنند. اين نوع سرمايه گذاري، در مقايسه با انواع سرمايه‌گذاري، از نوع «سرمايه‌گذاري بلندمدت» به شمار مي‌رود، زيرا بازگشت سرمايه آن حدود 5 تا 7 سال زمان مي‌برد و ريسک سرمايه‌گذاري بالايي دارد، و بالطبع سود بالايي نيز مي‌تواند داشته باشد. نوع ديگر سرمايه گذاري خطرپذير، سرمايه‌گذار خطرپذير شرکتي يا Corporate VC (CVC) هستند كه به شرکت‌هاي سرمايه‌گذاري خطرپذير گفته مي‌شود که به عنوان بازوي سرمايه‌گذاري شرکت مادر شروع به فعاليت مي‌کنند. بر خلاف VCهاي مستقل که هدف اصلي آن‌ها انتفاع (سودآوري) از طريق طرح‌هاي نوآورانه است، CVCها مي‌توانند اهداف ديگري نيز از ورود به حوزه سرمايه‌گذاري خطرپذير داشته باشند. از جمله اين اهداف، کمک به R&D  و توسعه نوآوري در شرکت مادر،  افزايش سرعت و مقدار نوآوري در شرکت مادر،  تحت تاثير قراردادن اکوسيستم صنعتي که در آن فعاليت مي‌کنند،  ايجاد مزيت رقابتي براي شرکت اصلي و  بازوي کسب اطلاعات  شرکت و آشنايي بيشتر با تهديدها و فرصتهاي صنعت است. بسياري از شرکت هاي شکل گرفته در Silicon valley  آمريکا در بين سالهاي 1980 تا 2000 شرکت هايي بودند که با سرمايه گذاري سرمايه گذاران ماجراجو (VC) شکل گرفتند مانند شركتهاي مايكروسافت، اينتل، يوتيوپ، سيسكو، گوگل و ... همانگونه كه قبلا ذكر شد در ايران طي ساليان اخير مراكز مختلفي اعم از بخش دولتي و خصوصي و دانشگاه‌ها و مراكز علمي تلاش كرده‌اند در فرآيند تقويت فين تك‌ها در نقش‌هاي مختلف از جمله در نقش سرمايه گذار خطر پذير ظاهر شوند. بنظر ميرسد با وجود موانعي كه قبلا بيان شد براي تقويت جايگاه فين تك‌ها تقويت نقش CVCها در ايران لازم و ضروري است.

    VCها از سويي با توجه به توان مديريت خود مي­توانند باعث اصلاح و بهبود ساختار مديريت فين­تك­ها شوند و از اين طريق زمينه را براي گسترش و توسعه سازمان فين­تك مورد نظر فراهم آورند.

    در وضعيت فعلي با ارائه موافقت اصولي به 5 صندوق سرمايه­گذاري خطر پذير زمينه براي تكميل زنجيره ارزش توليد، پرورش و تجاري­سازي ايده­ها فراهم شده است. اما اينكه اين صندوق­ها در زمينه فين­تك بتوانند فعاليت خود را گسترش دهند (با توجه به چالش­هاي موجود در زمينه فين­تك) نياز به گذر زمان دارد.

    راهكارهاي پيشنهادي براي توسعه سرمايه گذاري در فين تك 

    برخي راهكارهاي پيشنهادي براي توسعه سرمايه­گذاري در عرصه فين­تك عبارتنداز:

    • استانداردسازي و تنوع API­هاي پايه در زمينه خدمات پولي و بانكي به گونه­اي كه فين­تك­ها بتوانند از API­هاي مختلف در حوزه­هاي مختلف نظير وام، پرداخت، كارگزاري، بيمه، سپرده­هاو ... استفاده كنند.
    • تصويب قوانين و مقررات لازم در زمينه پول الكترونيكي به منظور بازكردن فضاي رگولاتوري براي عملكرد فين­تك­ها
    • خصوصي­سازي بيشتر و رفع موانع تجاري (ارائه مجوز به PSP­هاي جديد) در زمينه خدمات مالي و پرداخت به گونه­اي كه سرمايه­گذاران فين­تك با بازار انحصاري مواجه نباشند.
    • ايجاد محيط­هاي آزمايشي براي عملياتي كردن راهكارهاي فين­تك و در قالب مخاطرات كنترل شده مثلاً در نظر گرفتن جزيره كيش به عنوان محيط پايلوت فين­تك


    1395/06/06